Aleksander Świętochowski o Bolesławie Prusie (29)

„— Wiem — rzekł do przyjaciela — że jestem świnia, ale jeszcze najmniejsza z tych, jakie tu, u was, cieszą się publicznym szacunkiem.”
Później objaśniał, że „sprzedał się nie dla zyskania majątku, ale z nędzy”.

Objąwszy wraz z żoną sklep galanteryjny, rozwinął jego obroty, do czego mu dopomogły zwłaszcza zawiązane stosunki z kupcami moskiewskimi. „My odpoczywaliśmy przynajmniej w święto — opowiada jego subiekt — podczas gdy on, nieborak, właśnie w święto od rana musiał brać żonę pod pachę i maszerować przed południem do kościoła, po południu z wizytami, wieczorem do teatru.” Był małżonkiem dziwnie potulnym, nie zdradzającym wcale przyszłego hartu. „Żona, dostrzegłszy, że między kundmankami trafiają się przystojne, cofnęła Stacha z sali frontowej za szafy i jeszcze kazała mu zrobić tam budkę, w której siedząc jak dzikie zwierzę, prowadził księgi sklepowe.” Po pięciu latach takiej doli stracił żonę, która zmarła „objadłszy się czegoś” — według tomu I — czy też po wytarciu się jakimś odmładzającym „likworem” — według II90. Wokulski „po tym nieszczęściu milczał, ale jeszcze bardziej osowiał. Mając kilka tysięcy rubli dochodu, przestał zajmować się handlem, zerwał ze znajomymi i zagrzebał się w naukowych książkach.” Pewnego dnia poszedł do teatru i wrócił odrodzony: „wyprostował się, oko nabrało blasku, głos siły”92. Ujrzał tam bowiem pannę Izabelę Łęcką, w której od razu się rozkochał. Ponieważ należała ona do sfery arystokratycznej, więc Wokulski postanowił wypełnić istniejący między nimi przedział towarzyski pieniędzmi i w tym celu wyjechał do Bułgarii, gdzie toczyła się wojna, dla zrobienia majątku na dostawach. Rzeczywiście w dwa lata zdobył „przeszło trzysta tysięcy rubli”. Opowiadając o tym przyjacielowi, uspokaja słuszną jego obawę o czystość źródeł takiej sumy:

„— Nie bój się [...] Grosz ten zarobiłem uczciwie, nawet ciężko, bardzo ciężko. Cały sekret polega na tym, żem miał bogatego wspólnika [kupca moskiewskiego] i że kontentowałem się cztery i pięć razy mniejszym zyskiem niż inni.”

Naturalnie pomimo wszystkich zapewnień bohatera czytelnicy powątpiewają ciągle o „uczciwości” i „całości sekretu” wypompowania tylu rubli w Bułgarii, ale wreszcie sam on później rozdziera sobie złudzenie: „Zmieszałem się z ekonomicznymi szulerami, stawiałem na kartę pracę i życie, no… i wygrałem. Ja, idealista, ja, uczony, ja, który przecie rozumiem, że pół miliona [łącznie ze sklepem] rubli człowiek nie mógłby wypracować przez całe życie, nawet przez trzy życia. A jedyną pociechą, jaką jeszcze wyniosłem z tej szulerki, jest pewność, żem nie kradł i nie oszukiwał [pociecha zwodna, bo musiał oszukiwać]. Mówiąc prawdę, powinien bym ten wyszulerowany majątek zwrócić ogółowi.”94 Nie ulega wszakże temu popędowi. Wprawdzie wspiera jakiegoś furmana i dróżnika, oddaje do magdalenek i wprowadza na drogę cnoty upadłą kobietę, podobno pomaga studentom i rzemieślnikom, zawiązuje nawet jakąś dość fantastyczną „spółkę do handlu z cesarstwem”, w której uczestniczą książęta i hrabiowie i która, dając dobre zyski, upada dzięki ich niedołęstwu, ale obywatelskie jego czyny albo są nikłe, albo też wypływają jedynie z chęci podobania się pannie Izabeli. Tej chęci, a właściwie manii, dogadza on, rzucając pieniądze wszędzie, gdzie tylko spotka potrzebę lub kaprys ubóstwianej. Może to zaś czynić, gdyż niewyczerpanym upustem zlewają się na niego ciągle potoki rubli.