Aleksander Świętochowski o Bolesławie Prusie (35)

Gdy Prus postanowi stworzyć człowieka dzielnego, z szerokim umysłem i gorącym sercem, to wprowadzi na scenę Wokulskiego, który zarabia setki tysięcy rubli w nieczystej spekulacji dostaw wojskowych, który uszczęśliwia społeczeństwo spółką handlową, odrzucającą procenty jak młynek gospodarski plewy od zboża, który oblega i ostrzeliwa pannę według taktyki naiwnego i natrętnego młokosa.

Ale gdy przeprowadzi kilkonastoletnią dziewczynkę przez dramat rodzinny, czyni z niej postać tak przedziwnie piękną, że gotowi jesteśmy narzucić ją życiu, gdyby w nim nie istniała. Balzac uprawdopodobniłby Wokulskiego całą masą wiedzy kupieckiej, wtajemniczyłby nas w jego księgi, obroty handlowe, nadałby jego przedsięwzięciom doniosłe znaczenie ekonomiczne; Prus manipuluje tylko wyrazem: „spółka dla handlu z cesarstwem” i wystawia jej niecierpliwym uczestnikom świadectwa głupoty, a czytelnikowi każe wierzyć, że jej twórca przelał w nią olbrzymi rozum. Energiczny na słowo autora, podobny do dekoracyj teatrów chińskich, w których obrazy zastępuje tabliczka z napisem, Wokulski jest niedołęgą w działaniu. Mistrzostwo Prusa bowiem objawia się nie wobec natur energicznych i czynnych, które są sprawcami wypadków, ale słabych i biednych, które są ich ofiarami. Michałko, Antoś, Anielka, Ślimak, Rzecki, w ogóle te liście z pnia ludzkiego, które wiatr otrąca i po świecie roznosi, te istoty, które nie działają, lecz cierpią, po których burza życia przelatuje ze swym niszczącym okrucieństwem — to są jego bohaterowie. Ta sympatia dla wszelkiego, zasłużonego czy niezasłużonego, cierpienia zjednywa Prusa tak dalece, że nieraz zaciera w nim poczucie sprawiedliwości i stawia go po stronie niegodziwców, a przeciw uczciwym. Czytając jego artykuły, zdaje się czasem, że on nie potępiłby Zopyrosa 98 dlatego tylko, że ten obciął sobie uszy, lub Tersytesa 99 dlatego, że go Ulisses kijem wygrzmocił.