Czym jeż dla nas

Z wielkim uniesieniem pisma nasze doniosły, że wydawca francuski nabył od Jeża za wysoką sumę przekład kilku powieści już po polsku wydanych i zamówił nową2. Życzę temu zacnemu i wielkiemu pisarzowi, jak nikomu może, ażeby wiadomość ta była prawdziwą; niemniej podziwiać muszę ów rozkoszny spokój, z jakim ją ogłoszono.

Ogół bowiem poza wesołą nowiną powinien dojrzeć następującą smutną prawdę. Może skutkiem swej umiarkowanej zresztą wolnomyślności, a w każdym razie niezależnie od krytycznych zachwytów i przyznawania w prospektach pism pracom Jeża godności arcydzieł, wydawcy opłacali je skąpiej niż mostkowe i pożarowe doniesienia zwykłego reportera. Trudno uwierzyć, ile ten znakomity pisarz brał za swoje najgłośniejsze utwory. Zlicytowany in minus, otoczony liczną rodziną, musiał niedostatki dochodów literackich dopełniać innymi zarobkami. Utrzymywał pensjonat, dawał lekcje, przyjmował obowiązki korespondenta do pism zagranicznych, aż nareszcie, gdy to wszystko nie wystarczało lub zawiodło, wszedł w stosunki z nakładcą paryskim, któremu zaofiarował swą pracę. Dziś, o ile mi wiadomo, przenosi się z Genewy do Paryża i — co gorsza — z literatury polskiej do francuskiej. Poznawszy tajemnicę wesołej nowiny o hojności nakładcy paryskiego względem Jeża, czy za przykładem pism warszawskich klaśniemy w ręce? Czy to jest tak bardzo pocieszającym, że nie zapewniliśmy dostatecznych środków materialnych autorowi, który jest dumą naszego piśmiennictwa, i że go jeśli nie całkowicie, to przynajmniej w znacznej części tracimy? Kto ma zbywający humor, niech się raduje, ja tej wesołości nie podzielę. Jeż był zawsze potężną i odżywczą siłą umysłowości naszej, którą łatwo zaćmić doraźnymi tryumfami wielu cymbalistów prawomyślności, ale której ubytek w późniejszym rachunku dotkliwie się objawi. Tyle już widziałem publicznych nagród daleko mniej zasłużonej pracy, że nie pojmuję, jak na drodze takiego uznania mógł być pominięty człowiek, któremu zawdzięczamy Krwawe dzieje, Dahijszczyzną, Uskoki — długi szereg utworów pierwszorzędnej wartości. Nie chcę tu przeczyć, że Kraszewski hojniej wzbogacił literaturę naszą; jeśli wszakże społeczeństwo spłaciło mu swój dług sowicie, chociaż pomocy nie potrzebował, to daleko silniej odczuć winno ten obowiązek względem Jeża, który był ciągle materialnie krzywdzonym i który ma prawo wymagać na starość ubezpieczonego bytu. Są pisma, są wydawcy, którzy z jego pracy osiągnęli znaczne zyski; ci powinni ująć w swe ręce sprawę spóźnionego wynagrodzenia Jeża i zatrzymania w literaturze ojczystej.