Patriotyzm i kosmopolityzm (10)

To nie analiza naukowa, prawda, ale natchniona filipika, która gra na najszlachetniejszych strunach duszy ludzkiej, która mieni się najpiękniejszymi barwami, która wciska do płuc człowieka taką masę świeżego i wonnego powietrza, że mu pod jego wpływem krew się odradza. Jeśli powiedzieliśmy, że praca p. Orzeszkowej nie jest naukową, to uwaga nasza odnosi się bardziej do tej metody badania i przedstawienia rzeczy niż do wiedzy tego pięknego pióra, spod którego wypłynęło tyle ożywczych potoków myśli, a między nimi ostatni może najgłębszy.

Pani Orzeszkowa jest nadzwyczaj szeroko ukształconą, a przy tym ukształ-cenie jej opiera się na najnowszych podstawach wiedzy. Chociaż więc jej praca ma braki, każdą kartą swoją dowodzi, że usta, które wypowiedziały swemu społeczeństwu szereg wzniosłych zdań o patriotyzmie i kosmopolityzmie, czerpały do nich materiał z najlepszych źródeł nowoczesnej nauki. To nie kazanie tracące swędem jakiejś stronniczej zapamiętałości, lecz przemowa szerokiego i szlachetnego umysłu, który głęboko czując potrzeby własnego narodu, umie je dostroić do ogólnej harmonii ludzkiego rozwoju. Idee Patriotyzmu i kosmopolityzmu p. Orzeszkowej może wyznawać każdy, bo one nie stanowią programu żadnej pojedynczej kasty, sekty lub stronnictwa, lecz otwierają taką dziedzinę, w której wszystkie światłe i uczciwe dążenia spotkać się mogą. Toteż praca, nad którą tak długo zastanawialiśmy uwagę czytelnika, do wieńca zasług autorki wplata się jako liść bardzo znamienity, a dla nas tym milszy, że uszczknięty z wawrzynu rosnącego na niwie niepodległej myśli. Gdy nas zapytacie, jaką książkę ma nabyć ojciec lub matka dla siebie lub dorosłych dzieci, długo, może bardzo długo zalecać będziemy dziełko p. Orzeszkowej.