Dla Mickiewicza

Myśl uczczenia setnej rocznicy urodzin Mickiewicza zapłonęła ogniem, przy którym nie tylko rozgrzały się serca, ale nawet rozpaliły się namiętności i zaczęły się smażyć drobne pieczenie interesów osobistych. W prasie warszawskiej zaroiły się projekty i oświadczenia kupców, gotowych na pomnik dla wielkiego poety odstępować pewien procent z dochodu, w prasie petersbursko-moskiewskiej zawrzała walka o udział Rosjan w obchodzie i składkach. Pomijam oferty kupców, które zbyt pachną reklamą i przypominają sprzedaż rabatową na korzyść małoletnich przestępców, a którym brak tylko pań w sklepach dla ściągania klientów. Pomijam również kwestię sposobu uczczenia drogiej nam pamiątki, gdyż nikt nie może odgadnąć, jaka powinna być zbudowana klatka, dopóki wszystkie ptaki jeszcze są w lesie i nie wiadomo dotąd, który z nich będzie złapany. Tymczasem chcę tylko kilka słów powiedzieć o psychologii kultu Mickiewicza.Ktokolwiek umie odczuwać artyzm i zna literaturę powszechną, ten nie zaprzeczy, że był to jeden z największych poetów świata. Wyrazistość i wdzięk jego obrazów, bogactwo barw w przenośniach i porównaniach, nadzwyczajna wytworność rysunku, ogromna masa światła, które wylewa się potokami z dusz jego bohaterów, siła uczuć tętniących w ich sercach — wszystko to znamionuje geniusz wysokiego stopnia. Ale wszystko to nie tłomaczy tej specjalnej czci, jakiej u nas używa Mickiewicz. Króluje on w piśmiennictwie na prawach wyjątkowych: nie podlega krytyce, dzieła jego są tylko przedmiotem troskliwych i pracowitych komentarzy, nie obowiązują go żadne trybunały, wszyscy przed nim schylają głowy, słowem, siedzi na tronie z berłem w ręku lub na ołtarzu z aureolą około głowy. Jeżeli zaś ktoś pozwoli sobie czasem wygłosić publicznie o nim zdanie ostrzejsze, uważany jest za bluźniercę, któremu ogół odpowiada wzgardą lub potępieniem. Literatury innych narodów mają również takich monarchów i takich świętych między swymi wieszczami. Ale ich uwielbienie jest jakieś chłodniejsze. Włosi uważają Danta za najwyższy szczyt w twórczości poetyckiej, wygrzebują jednak grzechy z jego życia prywatnego i w imieniu Beatryczy pozywają go przed sąd potomności o wiarołomstwo. Podobnie Anglicy czynią z Shakespeare’em, któremu nie wahają się dowodzić rozpusty i matactw pieniężnych. Byron jest dla nich genialnym łobuzem, podejrzywanym nawet o romans z siostrą; Shelley genialnym nicponiem, podkopującym podstawy społeczeństwa i gwałcącym moralność dla dogodzenia chwilowej zachciance. Francuzi widzą w Mussecie rozkapryszonego dzieciaka, a w W. Hugo szczudłowego deklamatora. Goethe jest w przekonaniu Niemców Jowiszem, który, równie jak jego pierwowzór, przerwy między tworzeniem nieśmiertelnych dzieł wypełniał bardzo śmiertelnymi miłostkami, a tak był zapatrzony w siebie, że nie chciało mu się wyjrzeć przez okno dla zobaczenia łun i gromów rewolucji. Co innego Mickiewicz. Tego nie tylko wszyscy podziwiają, ale szczerze kochają, na białym jego płaszczu nikt nie dostrzega plam, tylko co najwyżej pył ziemi, od którego żaden jej syn nie jest wolny. Jego Maryla została prawie przez historyków literatury ukanonizowana, a rozmaite Ewunie osadziły się jako klejnoty w jego koronie. Nie są one jak kochanki Musseta, Byrona i Goethego pamiątkami ludzkiej słabości geniuszu, ale muzami, które budziły jego natchnienie.

Jestże w tej bewzględnej czci przesada, obłuda, brak krytycyzmu — lub fanatyzm patriotyczny? Nie? Prawda, że natura życia ograniczyła naszą szczerość i odwraca nasze oczy od cieniów ku światłom, że dla zdrowia dusz potrzebujemy więcej złudzeń, więcej ukochania gniazda własnego niż inne narody, ale zarazem przyznać należy, że Mickiewicz był pięknym charakterem, był czystym i gorącym sercem. W tym fakcie tkwi tajemnica szczególnej miłości, jaką społeczeństwo ciągle go otacza. W pospolitej gwarze literackiej przechowuje się maksyma, że geniuszowi, zwłaszcza artyście, przebaczać winniśmy pewne wykroczenia etyczne, zabronione zwykłemu śmiertelnikowi. Do pewnego stopnia jest ten przywilej słusznym, gdyż geniusz, stwarzając świat nowy, nie może być krępowany więzami starego, gdyż olbrzyma niepodobna wtłaczać w warunki karłów, a szerszy zakres. swobody jest zwykle konieczny dla objawienia się jego siły. Poeta, który by skazał się na żywot filistra i spełniał wszystkie cnoty moralności zdawkowej, zmarnowałby niewątpliwie swój talent. Ani orzeł nie może być ptakiem podwórzowym, ani lew łapać myszy, ani gazela paść się w stadzie owiec, ani bawół chodzić w pługu. Ale nie należy w owej dyspensie iść za daleko. Są występki, które nie znajdują rozgrzeszenia na najwyższych szczytach dostojeństwa ludzkiego: morderca, złodziej, oszust, tyran pozostanie zbrodniarzem, chociażby stanowił wierzchołek piramidy człowieczej. Nie dość tego. Arcykapłan narodu lub ludzkości, prorok, mistrz, jakim z urzędu swego jest każdy poeta, jeżeli chce porwać za sobą tłumy, wywrzeć na nie głęboki wpływ, nadać słowom swoim moc przykładu, musi te zasady, które go obowiązują i którym sam wierną służbę zaprzysiągł, podnieść czynem do godności dogmatów. Najświętszym, choć najczęściej gwałconym prawem, najpierwszym, choć najrzadziej spełnianym obowiązkiem człowieka jest szczerość. Kto może i umie być szczerym, ten będzie szczęśliwym, rozumnym i uczciwym. Obłuda jest matką niedoli, głupoty i podłości. A im większa czyjaś dusza, tym silniej oddziaływa jej szczerość lub kłamstwo.

Mickiewicz był człowiekiem zacnym i szczerym. Nie nosił on sumienia na języku, lecz w sercu. Ziomkowie jego nie potrzebują jedną ręką odsłaniać piękności jego dzieł, a drugą zakrywać brzydoty jego życia. To, co im czynić zalecał, sam czynił, co im kochać kazał, sam kochał. Nie stawia on historyków literatury w przykrym położeniu wypisywania mu dwu odmiennych rachunków: z geniuszu, względem którego społeczeństwo byłoby jego dłużnikiem, i z charakteru, względem którego ono byłoby jego nie zapłaconym wierzycielem. On ma rachunek jeden z pism i czynów. U większości poetów miłość jest upajającym płynem, który oni podają swym czytelnikom w cudownie rzeźbionych kielichach dla wzniesienia z nimi toastów. U Mickiewicza była ona krwią jego arterii, ożywiającą cały organizm. Kobietę, przyjaciela, naród, ludzkość kochał on nie we frazesie dźwięcznie wyrażonym i zgrabnie zrymowanym, ale w gorącym sercu. On nie tylko miłością żył, ale przez miłość wpadł w obłęd. Towianizm był zboczeniem umysłowym, ale dzieje literatury nie znają równie wspaniałego zboczenia, jakim ono było w Mickiewiczu. Oszaleć nie z bólu osobistego, lecz ogólnego, zwołać wszystkie dobre duchy z nieba na ziemię, aby położyły balsam na rany ludzkości, uczuć się wybranym przez Boga jej lekarzem — na to potrzeba być oderwanym od ziemi, fantastycznym marzycielem, ale marzycielem szlachetnym. Mickiewicz nie może dla innych być wzorem jako poeta, bo geniusza nikt w sobie nie wytworzy, ale powinien być wzorem jako człowiek. Był on tego w sobie zupełnie świadom. Mylą się bardzo ci, którzy sądzą, że gdy na arenie publicznej występować będą zawsze w szatach świątecznych, mogą w życiu prywatnym brukać się do woli, bez żadnego uszczerbku dla swej sławy, że można stać się wieszczem narodu, pisząc piękne wiersze, a jednocześnie pielęgnując sobkostwo, uprawiając rozpustę i zadając każdym czynem kłam swym słowom. Zapewnie perły ich natchnienia potomność w swym skarbcu zachowa, ale błoto, w którym powstały, ze wstrętem odgarnie. Wielkie charaktery były cenione zawsze, zdaje nam się wszakże, że już nadszedł lub wkrótce nadejdzie czas, w którym one nabiorą szczególnej wartości i w którym będą bezwarunkowo wymagane od wszystkich wielkich umysłów.