O Zoli

Musimy zaznaczyć pewną odmianę naszego sądu o Zoli. Przede wszystkim autor francuski popełnia błąd swoich przeciwników: odmawia racji bytu, artyzmu i pożytku wszystkim innym rodzajom twórczości, z jego metodą niezgodnym. Postępuje on tak w powieści, jak Kalwin w religii: żąda swobody i staje się odszczepieńcem, a innych odszczepieńców ha stosie pali. W swoich traktatach i przepisach prawodawczych dla sztuki rozumuje na podobieństwo słonia, który drwi ze wszystkich zwierząt nie posiadających trąby. Tymczasem ścisła krytyka może się posunąć tylko do równouprawnienia każdego nowego gatunku z innymi.

Po wtóre Zola łudzi się co do swego naturalizmu. Jego utwory są niewątpliwie bardziej zbliżone do rzeczywistości niż idealistyczne, ale dokładnym jej odbiciem nie są dlatego, że przedstawiają tylko pewne chwile i wypadki z życia bohaterów, oderwane od ogniw pośrednich. Jeżeli eksperymentator (z którym Zola lubi się porównywać) wykazuje działanie pewnego środka na organizm ludzki, to bada zmiany w najdrobniejszych działkach czasu. Tymczasem powieściopisarz uczynić tego nie może, gdyż na samą analizę psychologiczną jednego bohatera w ciągu jednego dnia musiałby poświęcić cały tom i — zanudzić czytelnika.

Po trzecie Zola nie dostrzega, że materiały używane do dzieła sztuki posiadają skalę rozmaitej wartości, że dwa posągi z gliny i z marmuru, chociażby je wyrzeźbiła ta sama ręka, nie będą posiadały równej wartości. Podobne stopniowanie zachodzi w treści wewnętrznej. Wieśniaczka polująca na głowie dziecka nie może w nas budzić uczuć takich, jak Niobe opłakująca dzieci. Według wszelkiego prawdopodobieństwa Zola nie zaprawia swych obrazów błotem dla skandalu, ale też nie powinien wymagać, ażeby wszyscy znajdowali w tym błocie przyjemność. Są ludzie, którym nerwy pozwalają siedzieć nad padliną dla obserwowania procesu gnicia, ale są tacy, którzy by przy tym badaniu zemdleli. Jeżeli ktoś nie znosi wymysłów w życiu, jakże Zola może wymagać od niego, ażeby je znosił w powieści? Tu prawo uczuć ludzkich musi być zachowane. Pomijając sztuczną pruderię, istnieje olbrzymia masa umysłów, w których odraza do prosektoriów, szpita-lów, karczem, domów rozpusty itd., a więc i do malującego takie obrazy naturalizmu, jest szczerą, niczym nie przezwyciężoną. Może kiedyś zmienimy się, może nam nerwy stępieją, dziś one są wrażliwe, a Zola ich nie przerobi. Że on posiada zupełne, bo nawet artystyczne prawo odbijania tych objawów życia, które na niego szczególnie działają — to sprawa całkiem inna. Nie ma tak drażliwego widoku, który by nie przeniósł się do malarstwa lub rzeźby, dlaczegóż by więc powieść miała tu być ograniczoną?